Architektura tymczasowa jako odpowiedź na potrzeby współczesnych miast

Współczesne miasta ulegają gwałtownym przemianom. Tempo życia, szybko zmieniająca się moda, pobudzane przez media, rosnące wymagania społeczeństwa, a także gwałtowny rozwój technologii sprawiają, że proponowane rozwiązania przestrzenne tracą swoją aktualność, atrakcyjność, w stosunkowo krótkim czasie po ich wprowadzeniu. W odpowiedzi na zachodzące zmiany proponuje się nowe formy przestrzenne, wielofunkcyjne i mobilne. Projekt powinien zakładać możliwość wprowadzania zmian, chociażby tak drobnych jak ustawienie ławek. Nowe rozwiązania muszą być przy tym tanie i łatwe w zastosowaniu. Jak sprostać takim oczekiwaniom? Być może poprzez formy tymczasowe, krótkotrwałe, odpowiadające potrzebom konkretnego miejsca w danej chwili.

Karolina Skonieczna w pracy “Ogrody tymczasowe jako sposób poprawy jakości przestrzeni miejskiej” stawia tezę, że tymczasowość (czyt. niestałość) jest rozwiązaniem współcześnie optymalnym i uzasadnionym. Działania krótkotrwałe, ulotne znane są zarówno w architekturze, jak i sztuce. Należą do nich happeningi i pawilony wystawowe, ogrody czasowe, kampanie reklamowe, instalacje artystyczne, land art, czy nawet dekoracje świąteczne. Skonieczna nazywa je zastrzykiem nowych idei i jakości, podczas gdy Jamie Lerner - brazylijski urbanista i polityk używa określenia akupunktura miasta. Te interwencje, symbole, intrygujące, ale o czytelnym przekazie, mają wyartykułować konieczność zmiany. Pojawiają się tam gdzie są potrzebne, ale też znikają gdy staną się bezużyteczne, co w dzisiejszym chaosie przedmiotów i informacji jest niezwykle pożądaną cechą (czyż nie byłoby cudownie, gdyby z internetu automatycznie znikały dane, które przestały być aktualne?).

Działania tymczasowe są z założenia eksperymentem. Jedna z zasad tworzenia wspaniałych przestrzeni miejskich, stworzonych przez “Project for Public Spaces”, amerykańskiej organizacji zajmującej się miejską przestrzenią publiczną, głosi: Rozpocznij od petuni: eksperymentuj... W wyjaśnieniu czytamy: Złożoność funkcjonowania przestrzeni miejskiej jest tak duża, że trudno się spodziewać, iż wszystko uda się od razu. Najlepsze przestrzenie miejskie powstały na drodze eksperymentu i krótkotrwałych usprawnień, testowanych i dopasowywanych przez szereg lat (w: Żyjące miasto). Jak pisze dr Rekittke zaletą architektury tymczasowej jest to, że nie musi ona gwarantować pełnego sukcesu. Oznacza to, że możliwe jest wprowadzenie nowych, nie wypróbowanych wizji, pomysłów, również technologii i materiałów.

Ciekawym przykładem eksperymentu są ogrody czasowe, instalacje artystyczne o szeroko pojętej tematyce ogrodowej, które urozmaicają przestrzeń, zmuszają nas do zastanowienia i uczą innego sposobu patrzenia na miejsca dobrze nam znane. Temporäre Gärten© są oryginalnym pomysłem dwóch architektów krajobrazu Daniela Sprengera i Marca Pouzol. Od 1997 r. organizują oni w Berlinie, wraz z Niemieckim Związkiem Architektów Krajobrazu BDLA spotkania architektów krajobrazu, architektów i artystów. Uczestnicy projektu mają bardzo dużą swobodę interpretacji tematu, jak i wyboru środków. I tak powstają „ogrody” z niczego, instalacje świetlne i dźwiękowe, pływające ogrody, fruwające kwiaty i opakowane parki. Ogrody czasowe trwają zazwyczaj jeden lub kilka dni po czym są demontowane.

Działania tymczasowe to bez wątpnienia forma prowokacji, zmuszają do spojrzenia na znaną nam przestrzeń z innej perspektywy. Projekt Park Andreasa Kaisera stanowi ważny głos dyskusji na temat przestrzeni publicznych w mieście. Z powodu zwiększającego się ruchu drogowego wiele placów zaczyna przejmować funkcje parkingów. Dzieło artysty, oznaczone żółtą taśmą miejsca parkingowe, nie rozwiązuje problemu, ale zmusza do refleksji. Podobną funkcję pełnił studencki konkurs “Temporäre Architektur an besonderen Orten” na zagospodarowanie placu Gustafa Gründgensa w Düsseldorfie. Zwycięski projekt “mein platz!” zmusza do zastanowienia się: Kto jest właścicielem przestrzeni publicznych? Na placu ustawiono drewniane podesty. Przy pomocy popularnej strony internetowej ebay.de “wynajmowano” dowolną powierzchnię na jeden lub kilka dni w cenie 1 € za 1 m². Akcja trwała 2 tygodnie. Podesty zajmowały firmy pragnące się zareklamować, handlarze książkami, artyści, ale również osoby prywatne, które w ten sposób uczciły swoje urodziny lub bawiły się z przyjaciómi.

Istotnym czynnikiem występującym przy projektach tymczasowych jest odniesienie do miejsca, co wpisuje je w nurt tzw. Sztuki Specyfiki Miejsca (site-specific art), czyli sztuki tworzonej w konkretnej przestrzeni. Mogą to być zarówno akcje krajobrazowe, wykorzystujące ukształowanie terenu czy materiały naturalne występujące w okolicy (Richard Long, Robert Smithson, Walter De Maria, Jacques Simon i inni) jak również performance czy teatr uliczny inspirowany miejscem, w którym jest odgrywany. Godnym uwagi jest projekt Possible Cities grupy Wrights & Sites zachęcający poprzez działania artystyczne w przestrzeni publicznej do refleksji nad miastami XXI w.

Architektura czy ogrody tymczasowe nie są tylko wyrazem artystycznym, sztuką dla sztuki. Mogą również pełnić funkcje interwencji. Jak pisze Skonieczna ogród interwencja ma na celu poprawić lub zasugerować konieczność dalszego procesu poprawy kondycji zastanej przestrzeni publicznej lub społecznej. Tutaj pozwolę sobie przytoczyć jako przykład projekt “Podgórskie Ogrody Podwórkowe” mojego autorstwa. Projekt był próbą ożywienia nijakiej przestrzeni podwórka przez wprowadzenie drobnych elementów wykonanych przez najmłodszych mieszkańców - doniczkek i wazonów z butelek, kwiatów z origami i krasnoludków. Głównym celem spotkań była próba udowodnienia, że stworzenie przyjaznego, własnego Miejsca, zależy przede wszystkim od nas samych i jest możliwa przy użyciu minimalnych środków.

Interwencją można nazwać również działania w ramach Zwischennutzung, co w dosłownym tłumaczeniu znaczy „międzyużytkowanie”. Określenie to powstało w Niemczech Wschodnich, gdzie, podobnie zresztą jak w innych krajach Europy Zachodniej, można zaobserwować proces zwany „kurczeniem się miast” (niem. schrumpfende Städte, ang. schrinking city), polegający na pustoszeniu całych nieraz dzielnic, również w ścisłym centrum. Zjawisko to może mieć fatalne skutki dla rozwoju miast i stanowi poważny problem.
Z drugiej jednak strony prowadzi do „odzyskiwania” przez miasto terenów otwartych, które mogą być wykorzystane np. jako tereny zielone lub nowe, przyjaźniejsze osiedla. Koszty takiej operacji nie mogą być
pokryte w całości przez miasto, dlatego część terenów przeznaczonych do przebudowy przez wiele lat pozostaje nie zagospodarowana. Przy dobrej woli mieszkańców i odpowiednich instytucji tereny te mogą być mądrze wykorzystane jako ogrody ozdobne czy warzywne, ale także jako pole popisu dla artystów.

Mówiąc o formach tymczasowych w przestrzeni publicznej nie można pominąć działań artystycznych. Warto wspomnieć o kilku polskich przykładach. Piętra Sztuki to koncepcja działań w przestrzeni miejskiej, polegająca na zaaranżowaniu elewacji budynków oraz powierzchni użytkowych dla projektów artystycznych. Fundacja Nowej Kultury Bęc Zmiana organizuje co roku konkurs Nowy Dizajn Miejski. W ramach projektu w 2004 r. w Warszawie pojawiły się Różowe Świecące Jelenie, które, jak głoszą autorki „będą chętnie pozować do zdjęć, będzie je można głaskać i drapać za uszami, a w nocy podziwiać bijące od nich różowe światło”. CSW Łaźnia rozpoczęła inicjatywę Galeria Zewnętrzna Miasta Gdańska, w ramach której powstają instalacje artystyczne w przestrzeni miejskiej trwale zmieniające jej charakter. Projekt ten jest ważnym, a wręcz koniecznym elementem rewitalizacji Dolnego Miasta i wyeliminowania obecnych zagrożeń społecznych - poprzez działania artystyczne.

Czy działania tymczasowe mogą prowadzić do poprawy jakości przestrzeni miejskiej? Na pewno nie powinny zastępować trwałych, całościowych zmian. Są jednak doskonałym ich uzupełnieniem. Mogą też sprawdzić się tam gdzie, z powodów finansowych, kompleksowe projekty nie mogą być szybko zrealizowane. Tymczasowość jest odpowiedzią na tempo życia we współczesnych miastach. Nie należy jednak zapominać o jakości proponowanych rozwiązań oraz o dostosowaniu ich do potrzeb wszystkich mieszkańców, a nie tylko żądnych nowości odbiorców sztuki współczesnej.

Bibliografia i odnośniki:

• K. Skonieczna Ogrody tymczasowe jako sposób poprawy jakości przestrzeni miejskiej. Monografia i projekt. Praca dyplomowa na SGGW w Warszawie, 2007

• J. Lerner, wywiad z cyklu Na nowy wiek, w: Architektura - Murator, listopad 2003

• Żyjące miasto, praca zbiorowa wydana w ramach projektu Żyjące Miasto realizowanego w Podgórzu, Kraków 2002

• Temporäre Architektur an besonderen Orten. 2004: Studentenwettbewerb: Gustaf-Gründgens-Platz, Düsseldorf: Dr J. Rekittke Chancen temporärer Architektur, A. Kaiser Hast Du auch Deinen Kontext gelernt?

• Temporäre Gärten

• Land art
  

• Possible Cities, Wrights & Sites
  

• Piętra Sztuki
  

• Fundacja Nowej Kultury Bęc Zmiana
  

• CSW Łaźnia